Sowieckie Deportacje

Dwie konspiracje Harcerskie - Grzegorz Baziur IPN PDF Drukuj Email
Wpisany przez Administrator   
Wtorek, 23 Wrzesie艅 2008 15:19

System Grzegorz Baziur, OBEP IPN Krak贸w


DWIE KONSPIRACJE HARCERSKIE


Historia polskiego ruchu harcerskiego w XX wieku by艂a tak burzliwa, jak burzliwe by艂y dzieje Polski w tym okresie.
Pierwsze dru偶yny skautowe powsta艂y podczas zabor贸w, a ich organizatorami w Galicji byli: Andrzej Ma艂kowski, Olga Drahonowska-Ma艂kowska, ks. Jan Mauersberger, Tadeusz Strumi艂艂o i wielu innych instruktor贸w. W latach 1912-1914 polskie dru偶yny skautowe powsta艂y r贸wnie偶 w zaborze pruskim i rosyjskim. Jednak w odr贸偶nieniu od zaboru austriackiego dzia艂a艂y w konspiracji. Harcerze w艂膮czyli si臋 w walk臋 o odzyskanie niepodleg艂o艣ci, walczyli w szeregach Legion贸w i Polskiej Organizacji Wojskowej.

Polskie dru偶yny harcerskie bra艂y udzia艂 w powstaniach: wielkopolskim (1918-1919), trzech powstaniach 艣l膮skich (1919-1921), w wojnie polsko-ukrai艅skiej w Galicji Wschodniej (Orl臋ta Lwowskie - 1918-1919) i polsko-sowieckiej (1919-1920). 2 listopada 1918 r. na zje藕dzie organizacji harcerskich w Lublinie utworzono og贸lnokrajow膮 organizacj臋 harcersk膮 - Zwi膮zek Harcerstwa Polskiego (ZHP). W Zwi膮zku dzia艂a艂y dwie autonomiczne organizacje: harcerzy i harcerek, a wok贸艂 ZHP - Ko艂a Przyjaci贸艂 Harcerstwa. Na czele Zwi膮zku stali: Przewodnicz膮cy ZHP i Rada Naczelna Zwi膮zku, kt贸rej podlega艂a G艂贸wna Kwatera Harcerzy i G艂贸wna Kwatera Harcerek. Im z kolei podlegali komendanci chor膮gwi i hufc贸w obu organizacji, najni偶szymi jednostkami by艂y: szczepy, dru偶yny i zast臋py. Przy centralnych w艂adzach ZHP dzia艂a艂 Naczelny Kapelan Zwi膮zku. Pierwszym by艂 ks. Jan Mauersberger, ostatnim ks. Marian Luzar, kt贸ry zgin膮艂 we wrze艣niu 1939 r. w R贸wnem.


Obro艅cy Ojczyzny i konspiratorzy
Harcerze i harcerki wzi臋li udzia艂 w wojnie obronnej 1939 r. Walczyli w Katowicach (Wie偶a Spadochronowa), w Warszawie, Gdyni, Lwowie, Wilnie, Grodnie i innych polskich miejscowo艣ciach. Tu偶 przed wkroczeniem Niemc贸w do Warszawy 27 wrze艣nia 1939 r., na zebraniu w GK Harcerzy, Naczelnik Harcerzy hm. Florian Marciniak wyda艂 rozkaz przej艣cia Zwi膮zku do dzia艂alno艣ci podziemnej. Przyj臋to w贸wczas konspiracyjn膮 nazw臋 - Szare Szeregi. Marciniak zosta艂 pierwszym ich Naczelnikiem. Funkcj臋 t臋 pe艂ni艂 do aresztowania w listopadzie 1942 r. W latach 1939-1940 powsta艂y og贸lnokrajowe struktury Szarych Szereg贸w odpowiadaj膮ce przedwojennej strukturze ZHP. W Szarych Szeregach by艂y zatem: dru偶yny - "rodziny", hufce - "roje" i chor膮gwie - "ule". Na czele konspiracyjnego ZHP sta艂a G艂贸wna Kwatera Harcerzy - "Pasieka".

Organizacja harcerek w 1941 r. przyj臋艂a nazw臋 "Zwi膮zek Koniczyn".鈥╓ ko艅cu 1939 r. na obszarze okupacji niemieckiej powsta艂a Organizacja Ma艂ego Sabota偶u "Wawer". Nazwa organizacji nawi膮zywa艂a do miejsca masowej egzekucji w Wawrze pod Warszaw膮. Na jej czele stan膮艂 Aleksander Kami艅ski "Kamyk". Cz艂onkowie OMS "Wawer" zajmowali si臋 g艂贸wnie rozrzucaniem ulotek i malowaniem antyniemieckich napis贸w.


Powsta艅cy
Na Kresach Wschodnich okupacyjne w艂adze sowieckie uzna艂y polskie organizacje m艂odzie偶owe, w tym ZHP, za "antysowieckie i bur偶uazyjne". Za wkraczaj膮cymi oddzia艂ami Armii Czerwonej przybywa艂o NKWD. Rozpoczyna艂y si臋 rewizje i aresztowania. W艣r贸d pierwszych aresztowanych byli cz臋sto instruktorzy i harcerze. W Grodnie, zdobytym po trzydniowych walkach, wielu obro艅c贸w miasta, w艣r贸d nich cz艂onk贸w ZHP, 偶o艂nierze sowieccy i NKWD rozstrzelali na tak zwanej Psiej G贸rce. Mimo terroru polskie harcerstwo rozpocz臋艂o dzia艂alno艣膰 konspiracyjn膮. Noc膮 22 stycznia 1940 r. cz艂onkowie Szarych Szereg贸w - instruktorzy i starsi harcerze zrzeszeni w konspiracyjnej organizacji antysowieckiej - zorganizowali w Czortkowie "powstanie antybolszewickie". Oddzia艂y Armii Czerwonej i NKWD szybko je rozbi艂y, a uczestnik贸w tych wydarze艅 rozstrzeliwano lub deportowano w g艂膮b ZSRR. W podobnej sytuacji znalaz艂o si臋 polskie podziemie niepodleg艂o艣ciowe na tamtych obszarach.

Sytuacja ta trwa艂a do inwazji Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 r.鈥╓ 1943 r. nast膮pi艂y powa偶ne zmiany w strukturach Szarych Szereg贸w. Po aresztowaniu Marciniaka nowym naczelnikiem zosta艂 hm. Stanis艂aw Broniewski "Orsza", kt贸ry pe艂ni艂 t臋 funkcj臋 do upadku Powstania Warszawskiego. W 1943 r. w organizacji m臋skiej utworzono trzy piony: Zawiszacy (12-14 lat) - g艂贸wnie cz艂onkowie "Wawra", Bojowe Szko艂y (14-17 lat) i Grupy Szturmowe (powy偶ej 17 lat). Do najg艂o艣niejszych akcji Grup Szturmowych nale偶a艂y: odbicie pod Arsena艂em 26 marca 1943 r. aresztowanego przez gestapo Jana Bytnara "Rudego" czy udany zamach na gen. Franza Kutscher臋, dow贸dc臋 policji i SS w dystrykcie warszawskim Generalnego Gubernatorstwa, przeprowadzony 1 lutego 1944 r. przez oddzia艂 "Agat" pod dow贸dztwem por. Bronis艂awa Pietraszewicza "Lota". Cz臋艣膰 Grup Szturmowych w latach 1943-1944 w ramach akcji scaleniowej zosta艂a wcielona do Armii Krajowej i sta艂膮 si臋 cz臋艣ci膮 Kedywu.鈥≒odczas akcji Burza w 1944 r. dru偶yny Szarych Szereg贸w i oddzia艂y Grup Szturmowych wzi臋艂y udzia艂 w wyzwalaniu wschodniej cz臋艣ci kraju spod okupacji niemieckiej. W Wilnie, Lwowie, Nowogr贸dku i innych kresowych miastach wojska sowieckie i NKWD przeprowadza艂y masowe aresztowania i deportacje cz艂onk贸w polskiego podziemia niepodleg艂o艣ciowego oraz administracji terenowej emigracyjnego rz膮du RP w Londynie.

Harcerze z warszawskich Grup Szturmowych. Phm. pchor. Jan Rodowicz "Anoda " - uczestnik akcji pod Arsena艂em. Aresztowany po wojnie, zgin膮艂 tragicznie w 1949 r. Phm. pchor. Konrad Okolski "Kuba ", poleg艂 w Powstaniu Warszawskim
Zupe艂nie nowa sytuacja powsta艂a po utworzeniu w Moskwie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) i og艂oszeniu przez 贸w Komitet Lubelski (nazywano go tak ze wzgl臋du na siedzib臋 w Lublinie) "Manifestu". Napisano tam wiele s艂贸w o wolno艣ci, niepodleg艂o艣ci i demokracji. Praktyka by艂a jednak zupe艂nie inna. W Powstaniu Warszawskim, kt贸re trwa艂o od 1 sierpnia do 2 pa藕dziernika 1944 r., walczy艂y bataliony Szarych Szereg贸w: "Zo艣ka" i "Parasol". Opr贸cz nich w ramach oddzia艂贸w AK walczy艂y bataliony: "Wigry" i "Agat". M艂odsi harcerze byli kurierami i 艂膮cznikami, harcerki zajmowa艂y si臋 s艂u偶b膮 sanitarn膮 i prowadzeniem kuchni wojskowych dla powsta艅c贸w. Harcerze walczyli na Woli, Mokotowie, Star贸wce i Powi艣lu. Na prze艂omie wrze艣nia i pa藕dziernika 1944 r. resztki oddzia艂贸w harcerskich wycofa艂y si臋 ze stolicy i wraz z powsta艅cami trafi艂y do niewoli niemieckiej. Niekt贸rym harcerzom uda艂o si臋 wyj艣膰 z Warszawy z ludno艣ci膮 cywiln膮, kierowan膮 do obozu przej艣ciowego w Pruszkowie. Harcerzy, kt贸rzy znale藕li si臋 na Pradze po jej zaj臋ciu przez oddzia艂y sowieckie, aresztowa艂o NKWD, i traktowa艂o na r贸wni z 偶o艂nierzami innych formacji wojskowych Polski Podziemnej.


Odbudowa膰 niepodleg艂膮 Polsk臋
Polskie harcerstwo wysz艂o z wojny z bardzo du偶ymi stratami - zar贸wno w艣r贸d kadry i cz艂onk贸w, jak i terytorialnymi - po utracie ziem wschodnich zosta艂y zlikwidowane tamtejsze chor膮gwie i hufce.鈥╓e wrze艣niu 1944 r. odby艂 si臋 w Lublinie zjazd dzia艂aczy harcerskich, na kt贸rym oficjalnie reaktywowano ZHP w jego przedwojennych strukturach z przyrzeczeniem, prawem i statutem z 1938 r. Nowe w艂adze chcia艂y si臋 zorientowa膰, czy mog膮 liczy膰 na wsp贸艂prac臋 w艂adz ZHP. Kiedy w styczniu 1945 r. ruszy艂a ofensywa zimowa, harcerze udzielali pomocy wywiadowczej i kurierskiej walcz膮cym oddzia艂om, mi臋dzy innymi w Krakowie, Cz臋stochowie, Poznaniu i Gdyni. Po zako艅czeniu wojny m艂odzie偶 harcerska w艂膮czy艂a si臋 w odbudow臋 kraju, a przedwojenni instruktorzy organizowali harcerstwo na ziemiach zachodnich i p贸艂nocnych. 鈥↘omuni艣ci jednak nie mieli zaufania do organizacji zwi膮zanej z Polskim Pa艅stwem Podziemnym i Armi膮 Krajow膮. Obawy te potwierdzi艂 powszechny entuzjazm harcerzy dla idei Polski niepodleg艂ej; harcerze popierali, niekiedy czynnie, zbrojne podziemie niepodleg艂o艣ciowe oraz jawn膮 opozycj臋 polityczn膮 - Polskie Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Pracy.

26 kwietnia 1946 r. w Szczecinie odby艂 si臋 Zlot Organizacji M艂odzie偶owych pod has艂em "Trzymamy stra偶 nad Odr膮". Harcerze i cz艂onkowie Zwi膮zku M艂odzie偶y Wiejskiej RP "Wici" wznosili okrzyki na cze艣膰 PSL i jego przyw贸dcy Stanis艂awa Miko艂ajczyka, 偶膮dali niepodleg艂o艣ci, wycofania wojsk sowieckich z Polski. W odwecie harcerzy nie dopuszczono do udzia艂u w defiladzie. Dosz艂o do zamieszek, UB aresztowa艂o wielu harcerzy. 3 maja 1946 r. w艂adze wyda艂y zakaz obchod贸w Narodowego 艢wi臋ta Konstytucji. W wielu miastach Polski dosz艂o do zamieszek i demonstracji. W Krakowie oddzia艂y milicji, KBW i UB, przy wsparciu sowieckim, otworzy艂y ogie艅 do demonstrant贸w. Padli zabici i ranni. UB aresztowa艂o wielu student贸w i harcerzy. W艂adze komunistyczne utwierdza艂y si臋 w przekonaniu, i偶 ZHP to organizacja przeciwna nowemu ustrojowi.


Harcerstwo na czerwono
Po zlikwidowaniu zbrojnego podziemia oraz PSL wiosn膮 1948 r. komuni艣ci rozpocz臋li przygotowania do likwidacji Zwi膮zku. W kwietniu 1948 r. 贸wczesny szef G艂贸wnego Zarz膮du Informacji Wojska Polskiego p艂k Stefan Kuhl wyda艂 instrukcj臋, w kt贸rej nakaza艂 wzi臋cie pod obserwacj臋 agenturaln膮 ZHP. Ca艂膮 akcj臋 przygotowano w g艂臋bokiej konspiracji. Podczas Akcji Letniej '48 kierownictwo w Zwi膮zku zacz臋li przejmowa膰 "instruktorzy o pogl膮dach demokratycznych". Coraz cz臋艣ciej z funkcji pe艂nionych w ZHP odwo艂ywano przedwojennych oraz szaroszeregowych instruktor贸w, mi臋dzy innymi instruktora ZHP i znakomitego pedagoga Kami艅skiego oraz by艂ego Naczelnika Szarych Szereg贸w Broniewskiego. Na ich miejsce powo艂ywano dzia艂aczy lewicowych z przedwojennego Czerwonego Harcerstwa PPS lub dru偶yn Wolnego Harcerstwa zwi膮zanych z KPP.

Na czele ZHP stan臋艂y przedwojenna dzia艂aczka Czerwonego Harcerstwa PPS Pelagia Lewi艅ska oraz dzia艂aczka Zwi膮zku M艂odzie偶y Polskiej Janina Zakrzewska. 鈥∣d jesieni 1948 r. zacz臋to krytykowa膰 przedwojenny system wychowawczy ZHP, oparty na zasadach wypracowanych przez tw贸rc臋 skautingu, gen. Roberta Baden-鈥-Powella. Uznano go za "bur偶uazyjny i reakcyjny". W "demokratycznym" ZHP lansowano bohater贸w "ludu pracuj膮cego miast i wsi" oraz przodownik贸w pracy. Komuni艣ci stawiali za wz贸r sowieckich pionier贸w, ca艂e dru偶yny harcerskie musia艂y wst臋powa膰 do Towarzystwa Przyja藕ni Polsko-Radzieckiej. Z ZHP usuni臋to 偶ycie religijne, zlikwidowano funkcj臋 Naczelnego Kapelana Zwi膮zku, zakazano noszenia lilijki i Krzy偶a Harcerskiego, na jego miejsce wprowadzono tak zwane czuwajki. Zmieniono te偶 regulaminy obowi膮zuj膮ce dotychczas w Zwi膮zku. Dru偶ynom odbierano sztandary, proporce i pomieszczenia. Wielu instruktor贸w aresztowano i poddano brutalnym przes艂uchaniom. Nierzadko harcerze id膮cy na zbi贸rki w mundurach byli bici przez boj贸wkarzy z ZMP.

We wrze艣niu 1949 r. po艂膮czono Organizacj臋 Harcerzy i Harcerek, obni偶ono wiek przynale偶no艣ci do ZHP do 15 lat oraz stworzono w szko艂ach system "klas-dru偶yn", co doprowadzi艂o do powstania masowej organizacji na wz贸r sowieckiego Pioniera i Komsomo艂u. Kolejnym krokiem w艂adz komunistycznych by艂a likwidacja 1 marca 1950 r. struktur Zwi膮zku: komend hufc贸w i chor膮gwi oraz przej臋cie przez lokalne zarz膮dy ZMP stanic harcerskich i tej cz臋艣ci harcerskiego sprz臋tu, kt贸rej harcerze nie zd膮偶yli ukry膰. 鈥∣statecznie 15 maja 1950 r. w艂adze rozwi膮za艂y ZHP, wcielaj膮c t臋 organizacj臋 na zasadach autonomicznych do ZMP. Powsta艂a 15 maja 1950 r. Organizacja Harcerska Polski Ludowej w niczym nie przypomina艂a ZHP z lat 1918-1948. Jej zwyczaje i regulaminy by艂y niemal dok艂adn膮 sowieck膮 kopi膮. Podczas zebra艅 (tak nazywano 贸wczesne zbi贸rki harcerskie) omawiano sytuacj臋 w kraju, wyg艂aszano pogadanki o Leninie i Stalinie, uczono mi艂o艣ci do socjalizmu i nienawi艣ci do "wrog贸w ludu, pokoju i socjalizmu".


Nie podda膰 si臋!
Nie wszyscy instruktorzy i starsi harcerze pogodzili si臋 z now膮 sytuacj膮. Wiele dru偶yn harcerskich zesz艂o ponownie do g艂臋bokiej konspiracji, prowadz膮c dzia艂alno艣膰 w duchu skautowym. "Druga konspiracja harcerska" mia艂a du偶o mniejszy zasi臋g terytorialny i ogranicza艂a si臋 do dzia艂alno艣ci wychowawczej. Po 1950 r. walka zbrojna by艂a bardzo utrudniona. W latach 1950-1956, w przeciwie艅stwie do okresu 1939-1945, nie istnia艂a ju偶 zorganizowana centralnie organizacja harcerska na wz贸r Szarych Szereg贸w. Lokalne 艣rodowiska harcerskie prowadzi艂y dzia艂alno艣膰 w ma艂ych grupach. Wi臋kszo艣膰 dzia艂a艂a w du偶ych miastach Polski - w Warszawie, Poznaniu, Krakowie, 艁odzi, Gda艅sku i Olsztynie. 鈥═ak膮 organizacj膮 by艂a dzia艂aj膮ca w Mielcu i Krakowie dru偶yna harcerska "Stalowi Polacy". Harcerze przeprowadzali akcje zbrojne, rozrzucali ulotki, mi臋dzy innymi w 1946 r. z okazji 艣wi膮t 1 i 3 maja. Komuni艣ci rozbili organizacj臋 w 1951 r. Dru偶ynowy Roman Stachiewicz zosta艂 zastrzelony 3 listopada 1951 r. w Warszawie, jego wsp贸艂pracownicy: J贸zef Umi艅ski, Kami艅ski, Zawadzki, Kwa艣niewski i D臋bicki zostali skazani na d艂ugoletnie wi臋zienie.

W Lublinie dzia艂a艂 podziemny Zwi膮zek Harcerstwa Polskiego. Na czele tej dru偶yny sta艂 Mieczys艂aw Smalec. 12 stycznia 1954 r. lubelski Wojskowy S膮d Rejonowy og艂osi艂 wyrok w tej sprawie: za dzia艂alno艣膰 konspiracyjn膮 Smalec zosta艂 skazany na kar臋 艣mierci, zamienion膮 p贸藕niej na d艂ugoletnie wi臋zienie. Konspiracyjna organizacja harcerska "Zwi膮zek Skaut贸w Polski Walcz膮cej" dzia艂a艂a w Olsztynie. Pi臋ciu jej cz艂onk贸w zosta艂o os膮dzonych 13 czerwca 1953 r. przez WSR w Olsztynie - czterech dosta艂o wyrok pi臋ciu, a jeden dw贸ch lat wi臋zienia.鈥∟iekt贸rzy harcerze prowadzili dzia艂alno艣膰 konspiracyjn膮 pod szyldem klub贸w sportowych lub w PTTK. Zast臋py 偶e艅skie pracowa艂y w Polskim Czerwonym Krzy偶u oraz r贸偶nych plac贸wkach szkolnych (艣wietlice), w domach dziecka i szpitalach.


Odwil偶
Po 艣mierci Boles艂awa Bieruta [ agenta NKWD] 12 marca 1956 r. na czele partii stan膮艂 Edward Ochab [genera艂 Informacji wojskowej]. Ju偶 27 kwietnia 1956 r. w艂adze PRL og艂osi艂y amnesti臋 dla wi臋藕ni贸w politycznych. Na wolno艣膰 wyszli liczni dzia艂acze Polskiego Pa艅stwa Podziemnego, dow贸dcy i 偶o艂nierze AK, WiN, NSZ i innych konspiracyjnych organizacji wojskowych oraz dzia艂acze PSL. 28-29 czerwca 1956 r. wybuch艂o powstanie robotnicze w Poznaniu, st艂umione przy pomocy wojska i si艂 UBP. 鈥∟adchodz膮ce zmiany odczu艂o oficjalne i nieoficjalne harcerstwo.

W sierpniu 1956 r. z ZMP zosta艂a wycofana Organizacja Harcerska, a na jej miejsce utworzono niezale偶n膮 od upadaj膮cego ZMP Organizacj臋 Harcersk膮 Polski Ludowej. Jednak jesieni膮 1956 r. w wielu 艣rodowiskach harcerskich rozpocz臋艂a si臋 oddolna organizacja dru偶yn harcerskich, a p贸藕niej ca艂ych hufc贸w i chor膮gwi. Wiele dru偶yn dzia艂aj膮cych w konspiracji wysz艂o z podziemia. Po doj艣ciu do w艂adzy W艂adys艂awa Gomu艂ki OHPL zosta艂a praktycznie sparali偶owana.鈥∣d pa藕dziernika do grudnia 1956 r. w ca艂ym harcerstwie toczy艂y si臋 dyskusje dotycz膮ce jego dalszej przysz艂o艣ci. Jawn膮 dzia艂alno艣膰 podejmowa艂o coraz wi臋cej dru偶yn dzia艂aj膮cych po 1950 r. w konspiracji lub pod egid膮 stowarzysze艅 sportowych i turystycznych.

Tak偶e m艂odzie偶 przymusowo zrzeszona w OH ZMP i OHPL chcia艂a wydosta膰 si臋 z "ideologicznego gorsetu" partii. 8 grudnia 1956 r. w mieszkaniu Aleksandra Kami艅skiego w Warszawie odby艂o si臋 spotkanie instruktor贸w harcerskich wywodz膮cych si臋 z ZHP i Szarych Szereg贸w, na kt贸re przybyli dzia艂acze z ca艂ej Polski. W odpowiedzi 10 grudnia kierownictwo OHPL zwo艂a艂o Og贸lnokrajowy Zjazd OHPL w 艁odzi. Z niepokojem wyra偶ano si臋 o "pr贸bach reaktywowania" harcerstwa dzia艂aj膮cego wed艂ug zasad sprzed 1948 r. Na zjazd 艂贸dzki przybyli jednak uczestnicy spotkania warszawskiego i po dyskusji z dzia艂aczami OHPL postanowiono reaktywowa膰 Zwi膮zek Harcerstwa Polskiego na zasadach "demokratycznych i tradycyjnych" warto艣ci, przy uznaniu kierowniczej roli PZPR w pa艅stwie.

Ko艅czy艂 si臋 tym samym okres "drugiej konspiracji" w polskim ruchu harcerskim. Wzgl臋dna swoboda w ZHP trwa艂a nieca艂e dwa lata, gdy偶 po wycofaniu si臋 z czynnej dzia艂alno艣ci w ZHP J贸zefa Grzesiaka "Czarnego", Stanis艂awa Broniewskiego i Aleksandra Kami艅skiego komuni艣ci stopniowo przej臋li kontrol臋 nad dzia艂alno艣ci膮 Zwi膮zku, kt贸r膮 sprawowali niepodzielnie do powstania "Solidarno艣ci" i Kr臋g贸w Instruktor贸w Harcerskich im. Andrzeja Ma艂kowskiego w 1980 r. - ale to ju偶 inny rozdzia艂 historii polskiego harcerstwa.

Zmieniony ( Poniedzia艂ek, 29 Wrzesie艅 2008 22:36 )
 
Sowieckie Deportacje Template by Ahadesign Stworzone dzi臋ki Joomla!